آمفوتریسین B؛ موارد مصرف، نحوه اثر، عوارض و نکات ایمنی

پودر تزریقی فونژیزون یا آمفوتریسین B یک داروی ضدقارچ قوی است که بیشتر برای درمان عفونت‌های قارچی شدید، عمقی یا تهدیدکننده حیات استفاده می‌شود. این دارو معمولاً به‌صورت تزریق وریدی و در محیط بیمارستانی تجویز می‌شود؛ زیرا می‌تواند باعث واکنش‌های حین انفوزیون، اختلال عملکرد کلیه و تغییرات مهم الکترولیتی شود.

آمفوتریسین B در چند نوع فرآورده تولید می‌شود که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

• آمفوتریسین B معمولی یا دئوکسی‌کولات؛
• آمفوتریسین B لیپوزومال؛
• فرآورده‌های لیپیدی دیگر، مانند کمپلکس لیپیدی آمفوتریسین B.

این فرآورده‌ها از نظر مقدار مصرف، نحوه آماده‌سازی، سرعت انفوزیون، سمیت کلیوی و برخی کاربردهای درمانی قابل جایگزینی مستقیم با یکدیگر نیستند. بنابراین نام دقیق فرآورده باید پیش از تجویز مشخص شود.

موارد مصرف آمفوتریسین B

انتخاب آمفوتریسین B به نوع قارچ، محل عفونت، شدت بیماری، وضعیت ایمنی بیمار و حساسیت دارو به عامل عفونی بستگی دارد.

۱. عفونت‌های قارچی سیستمیک و شدید

پودر تزریقی فونژیزون یا آمفوتریسین B ممکن است در درمان برخی عفونت‌های قارچی منتشر یا عمقی، به‌ویژه در بیماران بدحال یا دچار نقص ایمنی، استفاده شود. نمونه‌هایی از این عفونت‌ها عبارت‌اند از:

• عفونت‌های شدید ناشی از گونه‌های کاندیدا؛
• کریپتوکوکوز و مننژیت کریپتوکوکی؛
• هیستوپلاسموز شدید؛
• کوکسیدیوئیدومایکوز شدید یا منتشر؛
• بلاستومایکوز؛
• پاراکوکسیدیوئیدومایکوز؛
• برخی عفونت‌های ناشی از قارچ‌های موکورال؛
• برخی عفونت‌های قارچی نادر و مقاوم به درمان.

در بسیاری از این موارد، فرآورده لیپوزومال به دلیل تحمل بهتر کلیوی و کاهش برخی عوارض، نسبت به فرم معمولی ترجیح داده می‌شود.

۲. عفونت‌های مهاجم کاندیدا

آمفوتریسین B، به‌ویژه در قالب لیپوزومال، ممکن است در شرایط خاص برای درمان عفونت مهاجم کاندیدا به کار رود؛ از جمله زمانی که:

• بیمار به داروهای دیگر پاسخ مناسبی نداده است؛
• مقاومت دارویی مطرح باشد؛
• بیمار نتواند داروهای جایگزین را تحمل کند؛
• عفونت شدید یا منتشر باشد؛
• درگیری سیستم عصبی مرکزی یا محل‌های خاص مطرح باشد.

در بسیاری از بیماران، داروهایی مانند اکینوکاندین‌ها یا آزول‌ها گزینه‌های اصلی هستند و آمفوتریسین B بر اساس شرایط بالینی انتخاب می‌شود.

۳. کریپتوکوکوز و مننژیت کریپتوکوکی

آمفوتریسین B لیپوزومال می‌تواند در درمان اولیه مننژیت کریپتوکوکی، به‌ویژه در افراد مبتلا به HIV یا سایر بیماران دچار نقص ایمنی، استفاده شود.

این دارو ممکن است همراه با فلوسیتوزین یا در برخی شرایط همراه با داروی ضدقارچ دیگر تجویز شود. انتخاب ترکیب دارویی، مقدار مصرف و مدت درمان به وضعیت ایمنی بیمار، شدت عفونت، عملکرد کلیه و پروتکل درمانی بستگی دارد.

درمان مننژیت کریپتوکوکی معمولاً چند مرحله دارد و ممکن است پس از درمان اولیه، به درمان تثبیتی و نگهدارنده با داروهای دیگر نیاز باشد.

۴. لیشمانیاز احشایی

برخی فرآورده‌های لیپوزومال آمفوتریسین B برای درمان لیشمانیاز احشایی کاربرد دارند. مقدار مصرف و تعداد نوبت‌ها بر اساس سن، وزن، وضعیت ایمنی، منطقه جغرافیایی و پروتکل درمانی تعیین می‌شود.

در این بیماری، استفاده از فرآورده لیپوزومال در بسیاری از شرایط به دلیل اثربخشی و تحمل مناسب‌تر، اهمیت ویژه‌ای دارد.

نام علمی دارو: Amphotericin B
گروه دارویی: داروهای ضدقارچ
رده دارویی: ضدقارچ پلی‌اِن

۵. درمان تجربی عفونت قارچی در بیماران نوتروپنیک تب‌دار

در برخی بیماران مبتلا به سرطان یا افرادی که پس از پیوند مغز استخوان دچار نوتروپنی و تب پایدار شده‌اند، ممکن است آمفوتریسین B لیپوزومال به‌عنوان درمان تجربی عفونت قارچی استفاده شود.

این تصمیم معمولاً زمانی مطرح می‌شود که:

• تب با وجود درمان مناسب ادامه داشته باشد؛
• نوتروپنی طولانی یا شدید وجود داشته باشد؛
• خطر عفونت قارچی مهاجم بالا باشد؛
• شواهد بالینی یا آزمایشگاهی به نفع عفونت قارچی وجود داشته باشد.

۶. سایر عفونت‌های قارچی

در برخی عفونت‌های قارچی مانند اسپوروتریکوز، کوکسیدیوئیدومایکوز، هیستوپلاسموز و پاراکوکسیدیوئیدومایکوز ممکن است آمفوتریسین B در مرحله اولیه درمان یا در موارد شدید استفاده شود.

بااین‌حال، برای همه این بیماری‌ها آمفوتریسین B انتخاب اول نیست و در بسیاری از بیماران پس از کنترل مرحله حاد، درمان خوراکی با داروهای مناسب‌تر ادامه پیدا می‌کند.

نکته مهم درباره مقدار مصرف

مقدار مصرف آمفوتریسین B را نمی‌توان بدون مشخص کردن فرآورده و نوع عفونت تعیین کرد. دوزهای آمفوتریسین B معمولی، لیپوزومال و سایر فرآورده‌های لیپیدی ممکن است تفاوت قابل‌توجهی داشته باشند.

دوز نهایی به عوامل زیر وابسته است:

• نوع فرآورده؛
• وزن بیمار؛
• سن؛
• نوع و محل عفونت؛
• شدت بیماری؛
• عملکرد کلیه؛
• سطح پتاسیم و منیزیم؛
• داروهای هم‌زمان؛
• پاسخ بیمار به درمان.

تجویز، رقیق‌سازی، آماده‌سازی و سرعت انفوزیون باید دقیقاً طبق بروشور همان فرآورده و دستور پزشک یا داروساز بیمارستان انجام شود.

مکانیسم اثر آمفوتریسین B

آمفوتریسین B به استرول‌های موجود در غشای سلول قارچ، به‌ویژه ارگوسترول، متصل می‌شود. این اتصال باعث اختلال در ساختمان غشای قارچ و افزایش نفوذپذیری آن می‌شود.

در نتیجه:

• مواد ضروری از داخل سلول قارچ نشت می‌کنند؛
• تعادل یونی سلول از بین می‌رود؛
• رشد قارچ مهار می‌شود؛
• در غلظت‌های مناسب، مرگ سلول قارچی رخ می‌دهد.

آمفوتریسین B ممکن است تا حدی با استرول‌های موجود در سلول‌های انسان نیز تعامل داشته باشد. همین موضوع یکی از دلایل بروز عوارضی مانند سمیت کلیوی و واکنش‌های حین انفوزیون است.

طیف اثر

آمفوتریسین B بر برخی قارچ‌ها و مخمرهای بیماری‌زا اثر دارد، از جمله:

• گونه‌های کاندیدا؛
• کریپتوکوکوس نئوفورمانس؛
• هیستوپلاسما کپسولاتوم؛
• گونه‌های کوکسیدیوئیدس؛
• بلاستومیسس؛
• برخی گونه‌های موکورال؛
• پاراکوکسیدیوئیدس؛
• اسپروتریکس شنکی؛
• برخی قارچ‌های نادر و فرصت‌طلب.

حساسیت قارچ‌ها یکسان نیست و نتیجه کشت، آزمایش حساسیت، محل عفونت و وضعیت بیمار در انتخاب دارو اهمیت دارد. برای مثال، آمفوتریسین B معمولاً درمان انتخابی اولیه برای بسیاری از عفونت‌های آسپرژیلوس نیست و داروهای دیگری ممکن است ترجیح داده شوند.

موارد منع مصرف و احتیاط

منع مصرف

• حساسیت شدید شناخته‌شده به آمفوتریسین B یا اجزای فرآورده؛
• مگر در شرایطی که پزشک تشخیص دهد منفعت درمان از خطر واکنش حساسیتی بیشتر است و جایگزین مؤثری وجود ندارد.

موارد احتیاط

مصرف دارو در شرایط زیر نیازمند ارزیابی دقیق و پایش نزدیک است:

• نارسایی کلیه یا کاهش eGFR؛
• کمبود پتاسیم یا منیزیم؛
• بیماری قلبی یا آریتمی؛
• بیماری کبدی؛
• کم‌آبی بدن؛
• مصرف هم‌زمان داروهای نفروتوکسیک؛
• بیماران سالمند؛
• بیماران بدحال یا دچار نقص ایمنی.

عوارض جانبی آمفوتریسین B

۱. واکنش‌های حین انفوزیون

این واکنش‌ها به‌ویژه در ابتدای درمان ممکن است رخ دهند و شامل موارد زیر هستند:

• تب و لرز؛
• سردرد؛
• تهوع و استفراغ؛
• درد عضلانی یا مفصلی؛
• احساس ضعف و ناخوشی؛
• افت فشار خون؛
• تنگی نفس یا خس‌خس؛
• گرگرفتگی؛
• واکنش حساسیتی شدید در موارد نادر.

شدت این واکنش‌ها ممکن است با ادامه درمان کاهش یابد، اما واکنش شدید یا غیرمعمول باید فوراً بررسی شود.

پشتیبانی و مشاوره

کارشناسان ما آماده پاسخگویی به سوالات شما هستند

تماس فوری واتساپ ارسال نسخه آنلاین

ارتباط از طریق پیام‌رسان‌ها

واتساپ ایتا تلگرام

پاسخگویی 24 ساعته | 7 روز هفته

۲. عوارض کلیوی و ادراری

مهم‌ترین عارضه جدی آمفوتریسین B، به‌ویژه در فرم معمولی، سمیت کلیوی است. عوارض احتمالی عبارت‌اند از:

• افزایش کراتینین سرم؛
• افزایش اوره و BUN؛
• کاهش حجم ادرار؛
• اختلال در توانایی کلیه برای تغلیظ ادرار؛
• اسیدوز توبولی کلیوی؛
• افزایش دفع پتاسیم و منیزیم؛
• آسیب حاد کلیه؛
• در موارد شدید، نارسایی کلیه.

فرآورده‌های لیپوزومال معمولاً خطر سمیت کلیوی کمتری نسبت به فرم دئوکسی‌کولات دارند، اما همچنان کاملاً بی‌خطر نیستند.

۳. اختلالات الکترولیتی

آمفوتریسین B ممکن است باعث کاهش موارد زیر شود:

• پتاسیم خون؛
• منیزیم خون؛
• گاهی کلسیم خون.

کاهش پتاسیم و منیزیم می‌تواند خطر ضعف عضلانی، گرفتگی عضلات و آریتمی قلبی را افزایش دهد.

۴. عوارض قلبی‌عروقی

• افت فشار خون؛
• آریتمی؛
• تغییرات نوار قلب؛
• فلبیت یا ترومبوفلبیت؛
• در موارد شدید، اختلالات خطرناک ریتم قلب.

۵. عوارض گوارشی

• تهوع؛
• استفراغ؛
• بی‌اشتهایی؛
• درد شکم؛
• اسهال؛
• سوءهاضمه؛
• کاهش وزن در درمان‌های طولانی‌مدت.

۶. عوارض خونی

• کم‌خونی، به‌ویژه در درمان طولانی‌مدت؛
• کاهش گلبول‌های سفید در برخی بیماران؛
• کاهش پلاکت‌ها در موارد نادر؛
• تغییرات سایر شاخص‌های خونی.

۷. عوارض عصبی و عضلانی

• سردرد؛
• سرگیجه؛
• درد عضلانی؛
• درد مفصلی؛
• ضعف عضلانی، به‌ویژه در صورت کاهش پتاسیم؛
• نوروپاتی محیطی در برخی موارد؛
• تشنج، معمولاً در زمینه عوارض شدید یا عوامل خطر همراه.

۸. عوارض کبدی و پوستی

• افزایش آنزیم‌های کبدی؛
• هپاتیت یا اختلال کبدی در موارد نادر؛
• بثورات پوستی؛
• خارش؛
• تحریک محل تزریق؛
• آسیب بافتی در صورت نشت دارو از رگ به بافت اطراف.

مسمومیت با آمفوتریسین B

مصرف بیش‌ازحد یا دریافت سریع و نامناسب آمفوتریسین B ممکن است باعث تشدید عوارض زیر شود:

• افت فشار خون؛
• اختلالات قلبی و ریتم قلب؛
• آسیب کلیوی؛
• کاهش شدید پتاسیم یا منیزیم؛
• مشکلات تنفسی؛
• واکنش شدید حین انفوزیون.

درمان مسمومیت

درمان عمدتاً حمایتی است و ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• توقف یا تنظیم انفوزیون؛
• پایش قلب و علائم حیاتی؛
• بررسی عملکرد کلیه؛
• اصلاح کم‌آبی؛
• اصلاح پتاسیم و منیزیم؛
• درمان واکنش حساسیتی یا افت فشار خون؛
• مراقبت تخصصی در بخش مراقبت‌های ویژه در موارد شدید.

همودیالیز معمولاً آمفوتریسین B را به‌طور مؤثر از بدن خارج نمی‌کند؛ بنابراین پیشگیری، پایش دقیق و اصلاح سریع عوارض اهمیت زیادی دارد.

تداخلات دارویی مهم

داروهای افزایش‌دهنده سمیت کلیوی

مصرف هم‌زمان آمفوتریسین B با داروهای نفروتوکسیک ممکن است خطر آسیب کلیه را افزایش دهد. نمونه‌ها عبارت‌اند از:

• آمینوگلیکوزیدها؛
• وانکومایسین در برخی شرایط؛
• سیس‌پلاتین؛
• پنتامیدین؛
• برخی داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی؛
• سایر داروهای آسیب‌رسان به کلیه.

دیگوکسین

آمفوتریسین B ممکن است با کاهش پتاسیم خون، خطر مسمومیت با دیگوکسین را افزایش دهد. در صورت مصرف هم‌زمان، پایش پتاسیم، عملکرد کلیه و علائم مسمومیت با دیگوکسین اهمیت دارد.

کورتیکواستروئیدها و کورتیکوتروپین

این داروها ممکن است کاهش پتاسیم ناشی از آمفوتریسین B را تشدید کنند. در این شرایط، بررسی الکترولیت‌ها و وضعیت قلب ضروری است.

شل‌کننده‌های عضلانی

کاهش پتاسیم می‌تواند اثر برخی شل‌کننده‌های عضلانی را افزایش دهد و خطر ضعف عضلانی یا مشکلات تنفسی را بیشتر کند.

فلوسیتوزین

آمفوتریسین B و فلوسیتوزین ممکن است در برخی عفونت‌ها به‌صورت ترکیبی استفاده شوند؛ بااین‌حال، این ترکیب می‌تواند خطر سمیت خونی و کلیوی را افزایش دهد و نیازمند پایش آزمایشگاهی دقیق است.

زیدوودین و داروهای میلوتوکسیک

مصرف هم‌زمان با داروهایی مانند زیدوودین ممکن است خطر کم‌خونی، کاهش سلول‌های خونی یا سمیت کلیوی را افزایش دهد.

داروهای ضدقارچ دیگر

اثر ترکیبی آمفوتریسین B با داروهای ضدقارچ دیگر به نوع قارچ، نوع فرآورده و هدف درمان بستگی دارد. نمی‌توان به‌طور کلی گفت که همه آزول‌ها اثر آمفوتریسین B را خنثی می‌کنند. انتخاب ترکیب دارویی باید توسط متخصص عفونی انجام شود.

فارماکوکینتیک

جذب

آمفوتریسین B از دستگاه گوارش به مقدار ناچیزی جذب می‌شود؛ بنابراین برای درمان عفونت‌های سیستمیک معمولاً به‌صورت تزریقی استفاده می‌شود.

انتشار در بدن

انتشار دارو در بافت‌ها متفاوت است. نفوذ به مایع مغزی نخاعی معمولاً محدود است و به همین دلیل، درمان عفونت‌های سیستم عصبی مرکزی به انتخاب فرآورده و رژیم درمانی تخصصی نیاز دارد.

اتصال به پروتئین

آمفوتریسین B اتصال بالایی به پروتئین‌های پلاسما دارد و ویژگی‌های انتشار آن به نوع فرآورده وابسته است.

دفع و نیمه‌عمر

دارو به‌صورت آهسته از بدن حذف می‌شود و بخشی از آن ممکن است مدت طولانی در بافت‌ها باقی بماند. همودیالیز معمولاً روش مؤثری برای حذف آمفوتریسین B نیست.

پایش‌های ضروری در طول درمان

در طول درمان، پزشک ممکن است موارد زیر را به‌طور منظم بررسی کند:

• کراتینین و eGFR؛
• BUN و اوره؛
• حجم و دفعات ادرار؛
• پتاسیم؛
• منیزیم؛
• کلسیم در شرایط خاص؛
• آنزیم‌های کبدی؛
• شمارش کامل سلول‌های خون؛
• علائم حیاتی؛
• نوار قلب در بیماران پرخطر؛
• نشانه‌های واکنش حین انفوزیون.

درمان با آمفوتریسین B باید در محیطی انجام شود که امکان پایش بیمار و مدیریت واکنش‌های شدید وجود داشته باشد.

ملاحظات آماده‌سازی و انفوزیون

• آماده‌سازی دارو باید دقیقاً طبق دستور کارخانه سازنده همان فرآورده انجام شود.
• روش رقیق‌سازی آمفوتریسین B معمولی با فرآورده‌های لیپوزومال یکسان نیست.
• نباید از دستور آماده‌سازی یک برند برای برند یا فرآورده دیگر استفاده کرد.
• استفاده از محلول‌های ناسازگار ممکن است باعث رسوب یا کاهش پایداری دارو شود.
• سرعت انفوزیون باید مطابق بروشور فرآورده و دستور پزشک باشد.
• انفوزیون سریع می‌تواند خطر واکنش‌های قلبی‌عروقی و افت فشار خون را افزایش دهد.
• محل تزریق باید از نظر درد، التهاب، فلبیت و نشت دارو بررسی شود.
• محلول حاوی ذرات، رسوب یا تغییر رنگ غیرطبیعی نباید استفاده شود.
• شرایط نگهداری، مدت پایداری محلول و محافظت در برابر نور به نوع فرآورده وابسته است.

اثر آمفوتریسین B بر آزمایش‌های تشخیصی

این دارو ممکن است باعث تغییر در نتایج برخی آزمایش‌ها شود، از جمله:

• افزایش کراتینین؛
• افزایش BUN و اوره؛
• تغییر اسیداوریک؛
• کاهش پتاسیم؛
• کاهش منیزیم؛
• تغییر آنزیم‌های کبدی؛
• کاهش هموگلوبین؛
• تغییر تعداد گلبول‌های سفید؛
• کاهش پلاکت‌ها در برخی بیماران.

تفسیر این تغییرات باید با توجه به وضعیت بالینی بیمار و سایر داروهای مصرفی انجام شود.

بارداری و شیردهی

آمفوتریسین B در بارداری، به‌ویژه در عفونت‌های قارچی شدید، ممکن است در صورت ضرورت و با ارزیابی پزشک استفاده شود. بااین‌حال، انتخاب فرآورده، مقدار مصرف و مدت درمان باید توسط متخصص عفونی و پزشک مراقبت‌کننده از بارداری انجام شود.

اطلاعات مربوط به ورود دارو به شیر مادر و ایمنی آن در دوران شیردهی محدود است. بیمار باید پیش از مصرف، موضوع شیردهی را به پزشک اطلاع دهد.

نکات قابل توصیه به بیمار

• تب، لرز و احساس ناخوشی در شروع انفوزیون ممکن است رخ دهد؛ اما علائم شدید یا رو به تشدید باید فوراً به کادر درمان اطلاع داده شود.
• کاهش حجم ادرار، تیره شدن ادرار، تورم، ضعف شدید یا تپش قلب را جدی بگیرید.
• درمان را بدون اجازه پزشک قطع نکنید؛ زیرا عفونت‌های قارچی عمقی ممکن است به درمان طولانی نیاز داشته باشند.
• تمام داروهای مصرفی، مکمل‌ها و داروهای بدون نسخه را به پزشک اطلاع دهید.
• در جلسات آزمایش و پیگیری منظم شرکت کنید.
• در صورت بروز تنگی نفس، تورم صورت یا گلو، افت هوشیاری یا علائم واکنش حساسیتی شدید، کمک فوری پزشکی دریافت کنید.
• از خوددرمانی یا استفاده از دوزهای باقی‌مانده دارو خودداری کنید.

اشکال دارویی و نام‌های تجاری

آمفوتریسین B ممکن است به‌صورت پودر لیوفیلیزه یا پودر قابل تهیه برای تزریق وریدی عرضه شود. برخی نام‌های تجاری شناخته‌شده شامل موارد زیر هستند:

• Fungizone؛
• AmBisome؛
• Amphotec؛
• سایر فرآورده‌های تولیدشده توسط شرکت‌های مختلف.

نام تجاری، کشور تولیدکننده، ترکیب لیپیدی و دستور آماده‌سازی باید هنگام تحویل دارو بررسی شود. موجودی و مجوز عرضه برندها ممکن است در کشورها و دوره‌های مختلف تغییر کند.

جمع‌بندی

آمفوتریسین B دارویی مؤثر و مهم برای درمان برخی عفونت‌های قارچی شدید و تهدیدکننده حیات است. این دارو با اتصال به ارگوسترول غشای قارچ، موجب افزایش نفوذپذیری غشا و آسیب به سلول قارچی می‌شود.

مهم‌ترین محدودیت درمان با آمفوتریسین B، احتمال بروز واکنش‌های حین انفوزیون، سمیت کلیوی و اختلالات پتاسیم و منیزیم است. به همین دلیل، انتخاب فرآورده، مقدار مصرف، سرعت تزریق و پایش آزمایشگاهی باید توسط تیم درمانی انجام شود.

هشدار پزشکی: این مطلب صرفاً برای افزایش آگاهی عمومی است و جایگزین تشخیص، تجویز یا نظارت پزشک نیست. آمفوتریسین B دارویی تخصصی و بالقوه پرخطر است و نباید بدون دستور پزشک، تعیین فرآورده مناسب و پایش بیمار مصرف شود.